چرا گاهی در استرس شدید، کار یا رمز یا کلماتی که روتین مان بوده و صدها بار تکرار نموده ایم، از یادمان می رود؟
به گزارش مجله نایس پاتوق، آیا تا به حال برایتان پیش آمده که در یک موقعیت حساس، ناگهان رمز عبور گوشی خود را که روزانه ده ها بار وارد می کنید فراموش کنید؟ یا در حین کار با برنامه های کامپیوتری، حافظه عضلانی شما در اجرای یک شورت کد (Shortcode) ساده که هر روز ده ها بار از آن استفاده می کردید، دچار اختلال گردد؟ این پدیده که به آن فلج تحلیلی یا بلوک ذهنی گفته می گردد، یکی از پیچیده ترین واکنش های مغز به فشارهای روانی است.
در این مقاله قصد داریم ریشه های علمی، بیولوژیکی و روان شناختی این اتفاق را آنالیز کنیم و بفهمیم چرا سیستم پردازش اطلاعات ما در مواقع بحرانی، حتی ساده ترین داده ها را از دسترس خارج می نماید.
01
سرقت منابع به وسیله آمیگدال (Amygdala Hijack)
وقتی دچار استرس یا اضطراب شدید می شوید، بخشی از مغز به نام آمیگدال (Amygdala) که مسئول شناسایی تهدیدها است، کنترل اوضاع را به دست می گیرد. در این حالت، مغز وارد شرایط جنگ یا گریز (Fight or Flight) می شود. آمیگدال برای حفظ بقا، منابع انرژی را از قشر پیش پیشانی (Prefrontal Cortex) که مسئول تفکر منطقی و بازیابی حافظه است، می دزدد. نتیجه این فرآیند این است که شما نمی توانید به اطلاعات ساده ای مانند یک رشته عدد یا شورت کد دسترسی پیدا کنید، زیرا مغز تصور می نماید در حال حاضر فرار از خطر مهم تر از تایپ کردن است. این یک مکانیسم دفاعی تکاملی است که در دنیای مدرن، گاهی به ضرر ما تمام می شود.
02
تأثیر کورتیزول بر هیپوکامپ (Hippocampus)
هورمون کورتیزول (Cortisol) که در زمان استرس ترشح می شود، تأثیر مستقیمی بر هیپوکامپ (Hippocampus) دارد. هیپوکامپ کتابخانه مغز ماست که خاطرات و اطلاعات در آن طبقه بندی و بازیابی می شوند. افزایش ناگهانی کورتیزول باعث ایجاد نویز الکتریکی در این بخش شده و فرآیند بازیابی (Retrieval) را مختل می نماید. به همین علت است که شما می دانید اطلاعات را در فکر دارید، اما نمی توانید آن را به سطح آگاهی بیاورید. این اختلال معمولاً موقتی است و با کاهش سطح هورمون استرس، اطلاعات دوباره در دسترس قرار می گیرند. در واقع، حافظه شما پاک نشده، بلکه جاده دسترسی به آن مسدود شده است.
03
تداخل حافظه رویه ای و حافظه آشکار
کارهای تکراری مانند تایپ کردن یا اجرای شورت کدها در حافظه رویه ای (Procedural Memory) ذخیره می شوند که بخشی از حافظه بلندمدت است. اما وقتی استرس دارید، مغز سعی می نماید این فرآیندهای اتوماتیک را به صورت آگاهانه و به وسیله حافظه آشکار (Declarative Memory) کنترل کند. این جابجایی سیستم پردازش باعث لکنت در عملکرد می شود. شبیه به این است که وقتی از شما می خواهند با دقت به نحوه راه رفتن خود فکر کنید، ناگهان احساس می کنید تعادل ندارید. تمرکز بیش از حد روی یک عمل اتوماتیک تحت فشار عصبی، باعث می شود که آن زنجیره عصبی قطع شده و شما مرحله بعدی کار را فراموش کنید.
04
ظرفیت محدود حافظه کاری (Working Memory)
حافظه کاری ما مانند رم (RAM) کامپیوتر است که ظرفیت محدودی دارد. اضطراب و افکار مزاحم (Intrusive Thoughts) بخش بزرگی از این ظرفیت را اشغال می نمایند. وقتی فکر شما درگیر نگرانی درباره نتایج کار یا فشارهای اخیر زندگی است، فضای کمی برای نگهداری و پردازش شورت کدها یا اعداد باقی می ماند. در علوم شناختی به این پدیده بار شناختی (Cognitive Load) بیش از حد می گویند. در واقع، مغز شما در حال اجرای چندین برنامه سنگین در پس زمینه است و وقتی می خواهید یک دستور ساده را اجرا کنید، سیستم برای لحظاتی هنگ (Hang) می نماید.
05
قانون یرکس دادسون (Yerkes-Dodson Law)
این قانون علمی شرح می دهد که بین سطح انگیختگی (Arousal) و عملکرد، یک رابطه یو (U) شکل معکوس وجود دارد. میزان کمی استرس می تواند عملکرد را بهبود ببخشد، اما وقتی استرس از حد بهینه فراتر می رود، عملکرد به شدت سقوط می نماید.
مثلا در ماه های اخیر که اضطراب خیلی ها بالا بوده، احتمالاً سطح انگیختگی سیستم عصبی همیشه در نقطه اوج قرار داشته. در این ناحیه قرمز، مغز توانایی تفکیک سیگنال از نویز را از دست می دهد. بنابراین، فراموش کردن یک کد که هزاران بار تکرار شده، یک واکنش طبیعی فیزیکی به خروج از محدوده عملکرد بهینه است و نشانه بیماری نیست.
06
پدیده نوک زبانی (Tip of the Tongue)
تحقیقات نشان می دهد که استرس احتمال وقوع پدیده نوک زبانی (TOT) را تا 300 درصد افزایش می دهد. این حالت زمانی رخ می دهد که پیوند بین مفهوم در فکر و برچسب واژگانی یا عددی آن در حافظه قطع می شود. جالب اینجاست که هر چقدر بیشتر سعی می کنید آن را به یاد آورید، مغز بیشتر دچار بن بست می شود. این به علت فرآیندی به نام انسداد بازیابی (Retrieval Blockage) است که در آن خاطرات مشابه اما اشتباه، مسیر دسترسی به خاطره اصلی را سد می نمایند. برترین راه چاره در این لحظه، رها کردن موضوع و فکر کردن به چیزی کاملاً فرق دارد تا این گره عصبی باز شود.
07
بازتاب در رسانه ها و فرهنگ عامه
در بسیاری از فیلم های مهیج یا مسابقات تلویزیونی، می بینیم که قهرمان داستان در لحظه حساس، رمز بمب یا پاسخ یک سوال ساده را فراموش می نماید. انیمیشن درون و بیرون (Inside Out) به خوبی نشان می دهد که چگونه وقتی جزایر شخصیت یا اتاق فرمان فکر دچار آشوب می شوند، دسترسی به حافظه های اصلی (Core Memories) مختل می شود. این نمایش های سینمایی ریشه در واقعیت دارند؛ استرس نه تنها حافظه، بلکه هویت لحظه ای ما را نیز تحت تأثیر قرار می دهد. درک این مطلب به ما یاری می نماید تا بدانیم این یک تجربه مشترک بشری است و مختص ما نیست.
08
ارتباط با روان پزشکی و فرسودگی شغلی
فراموشی کارهای روتین یکی از اولین نشانه های فرسودگی شغلی (Burnout) است. در این مرحله، سیستم عصبی به علت فشار مداوم دچار نوعی خستگی مزمن می شود که به آن مه مغزی (Brain Fog) می گویند. در جامعه شناسی مدرن، این پدیده را نتیجه شتاب زدگی اجتماعی و بمباران اطلاعاتی می دانند. وقتی فکر شما در معرض اخبار بد یا تنش های محیطی واقع شده است، مغز اولویت بندی خود را تغییر می دهد. از نظر روان پزشکی، این فراموشی ها در واقع فریاد مغز برای استراحت و بازسازی سیناپس ها (Synapses) است. اگر این اتفاق مکرراً رخ می دهد، بدن شما در حال ارسال سیگنالی برای کاهش بار روانی است.
09
سوءبرداشت های علمی گذشته
در گذشته تصور می شد که حافظه مانند یک هارد دیسک است و اگر فایلی پیدا نمی شود، حتماً آسیب دیده یا پاک شده است. اما دانش نوین اعصاب نشان داده که حافظه یک فرآیند بازسازی نماینده (Reconstructive Process) است. ما هر بار که چیزی را به یاد می آوریم، در واقع آن را دوباره می سازیم. استرس مواد اولیه این بازسازی را با اختلال در پیغام رسان های شیمیایی مانند استیل کولین (Acetylcholine) از بین می برد. بنابراین، شما دچار زوال عقل نشده اید؛ بلکه فقط ابزارهای بازسازی حافظه در آن لحظه خاص به علت اضطراب از کار افتاده اند.
10
آیا باید نگران بود؟ پاسخ به پرسش مخاطب
پاسخ کوتاه خیر است، به شرطی که این فراموشی ها فقط در زمان های پراسترس رخ دهند. اگر در حالت آرامش کامل نیز شورت کدهای همیشگی خود را فراموش می کنید، شاید احتیاج به آنالیز بیشتر باشد. اما فراموشی در حین اضطراب، تنها نشان دهنده سلامت سیستم هشدار مغز شماست. مغز شما به درستی تشخیص داده که شما تحت فشار هستید و سعی دارد با اولویت بندی مجدد، انرژی را ذخیره کند. جالب است بدانید که حتی جراحان ماهر یا خلبانان نیز در شرایط اضطراری ممکن است ساده ترین مراحل چک فهرست (Checklist) را فراموش نمایند؛ به همین علت است که سیستم های ایمنی بر تکرار و تایید دونفره تاکید دارند.
11
سناریوی شرحی؛ وقتی مغز قفل می نماید
تصور کنید در حال اجرای یک برنامه زنده هستید و باید یک کد دستوری (Command Code) را وارد کنید. هزاران نفر شما را دیدن می نمایند. در این لحظه، ضربان قلب بالا می رود و تنفس سطحی می شود. این تغییرات فیزیولوژیک به مغز سیگنال خطر قرمز می فرستند. مغز فکر می نماید: الان وقت تایپ کردن نیست، وقت فرار است! سپس تمام مسیرهای منتهی به بخش ذخیره سازی کدها را می بندد. این دقیقاً همان اتفاقی است که برای شما افتاده است. استرس ماه های اخیر، سطح پایه اضطراب شما را بالا برده و مغز را در شرایط آماده باش دائمی قرار داده است، حتی زمانی که در حال اجرا یک کار روتین هستید.
12
راه چاره فوری؛ دکمه ریست مغز
برترین راه برای بازگرداندن حافظه در این لحظات، فعال کردن سیستم عصبی پاراسمپاتیک (Parasympathetic Nervous System) است. تکنیک های تنفس آرامش بخش یا فقط چند لحظه دور شدن از مانیتور و نگاه کردن به دوردست، به آمیگدال پیغام می دهد که خطر برطرف شده. وقتی آمیگدال آرام شود، منابع را به قشر پیش پیشانی بازمی گرداند و ناگهان آن شورت کد یا عدد مفقود شده، مانند یک جرقه در فکر ظاهر می شود. به یاد داشته باشید که مغز شما ابزاری است که تحت تأثیر شیمی بدن کار می نماید؛ با مدیریت شیمی بدن، حافظه به حالت عادی بازمی شود.
دکتر علیرضا مجیدی
پزشک، نویسنده و بنیان گذار وبلاگ خبرنگاران
دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیان گذار وبلاگ خبرنگاران .
بیش از دو دهه در زمینه سلامت، پزشکی، روان شناسی و جنبه های فرهنگی و اجتماعی آن ها می نویسد و کوشش می نماید دانش را ساده اما دقیق منتقل کند.
پزشکی دانشی پویا و همیشه در حال تغییر است؛ بنابراین، محتوای این نوشته جایگزین ویزیت یا تشخیص پزشک نیست.
دربارهٔ علیرضا مجیدی در خبرنگاران